"Her hristiyanın bilmesi gerekenler" diye yazı içinde de ismi geçen Richard Baxter isimli Reformist vaizin kitabı var. Bence aşağıdaki Max Weber'in "Kapitalizm'in Ruhu: Protestan Ahlak" kitabının ismi de "
Her protestanın bilmesi gerekenler" olmalı...
C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 3, Sayı 2, 2002
89
KAPİTALİZMİN ZORUNLU ŞARTI
“PROTESTAN AHLÂK”
İshak TORUN
Özet
Bu makale, Max Weber’e göre kapitalizmin dominant şartının analiz edilmesiyle
sınırlıdır. Weber’in kapitalizmden kastettiği, “Endüstriyel Kapitalizm” dir. Weber’e göre;
Endüstriyel Kapitalizm’in zorunlu şartı Protestanlıktan mülhem iktisat ahlâkıdır. Bu
çalışma, sistemci yaklaşım, betimleyici model ve bilimsel metotla hazırlanmıştır.
Anahtar Kelimeler;
Protestan Ahlâk, İktisat Zihniyeti, Kapitalizm, Endüstriyel
Kapitalizm, Max Weber
Abstract
Dominant Rule of Economical Development: “Protestant Ethic”
This article is limited within the analysis of Max Weber’s opinion about Dominant
Rule of Capitalism. When Weber mentions Capitalism, hemeans Industrial Capitalism. In
Terms of Weber, Dominant rule of Industrial Capitalism is Protestant Ethic. The study has
been done within a systematic approach, a descriptive model and a scientific method.
Keywords: Protestant Ethic, Economical Ethic, Capitalism, Economical Capitalism, Max
Weber
Giriş
Max Weber, kapitalizme yüklediği anlam ve kapitalizmi belirleyen şartın
ne olduğu konusundaki düşünceleriyle bir çığır açmıştır. Kapitalizmi tanımlayan
özellikler, büyük ölçüde hâlâ Karl Marx ve Max Weber’ in öncü niteliğindeki
yazılarından çıkarılmaktadır (Marchal, 1999: 382) Ülkemizde, Marxist
çalışmaların bolluğuna nispeten Weberyen çalışmalar çok azdır. Nitekim, Mardin’
e göre; bizdeki sosyal bilimcilerin kahır ekseriyeti Marxist gelenekten
gelmektedir. (Mardin, 1995: 15) Bu bağlamda, çalışmamızın bu eksikliği
gidermeye hizmet edeceğini ümit etmekteyiz.
Kapitalizm bizde ya Asya kültürünün etkisiyle salt “talan”, “vurgun” ve
“hilekârlık” ya da Marxist görüşün etkisinde salt “sömürü” olarak algılanmıştır.
Weber ise elde etme güdüsü, kazanç tutkusu ve kuru kâr hırsının kapitalizmle
hiçbir biçimde aynı şey olmadığını savunmaktadır. O’na göre; kapitalizm olsa
olsa bu irrasyonel güdülerin dizginlenmesi, en azından rasyonel olarak
dengelenmesiyle özdeş olabilir (Weber, 1985:15). Kâr ve kazanç arzusu her çağ
ve toplumda var olmuştur. Ancak, kâr arayışı ile akılcı çalışma disiplinin bileşimi
İshak TORUN
90
tarih boyunca bir kez, modern zamanda Batı’ da ortaya çıkmıştır.
(Aron,1986:372) Bu bileşim, bürokratik bir örgütlenme aracılığı ile en fazla kâr
elde etmeyi amaçlayan “modern işletmeler” dir
1
. Weber’ in temel aldığı
kapitalizm “Modern Endüstriyel Kapitalizm” dir.
Weber' e göre; Endüstriyel Kapitalizm’ in tamamlayıcı ve zorunlu olmak
üzere iki temel şartı vardır. Kapitalizmin tamamlayıcı şartları; burjuva sınıfının
ortaya çıkması, kentleşme, endüstriyel teknolojinin gelişmesi ve rasyonel
hukuktur (Weber, 1961: 355; Turner, 1991: 12). Tamamlayıcı şartlar kapitalizmin
maddi vücudunu meydana getirdikleri için gereklidirler. Ancak, vücudu
canlandıran ve ona karakteristiğini veren ruhtur. Bu bağlamda, Modern
Endüstriyel Kapitalizm’ in ruhu "Protestan Ahlâk" tır. (Weber, 1985)
Bu çalışma, Weber’ in iktisadi düşünceleri bağlamında, kapitalizmin
zorunlu şartıyla sınırlıdır. Bu şekilde sınırladığımız konu, sistemci yaklaşım,
betimleyici model ve bilimsel metotla incelendi.
1. “Protestan Ahlâk” Kavramı
Bir konuyu analiz etmeden önce, o konuyla ilgili kavramların açıklığa
kavuşturulmasında yarar vardır.
"Protestan" kelimesi, "başkaldıran", itiraz eden anlamına gelir. XVI.
yüzyılda Martin Luther (1489-1546), Roma Katolik Kilisesi' nin günahları
bağışlaması, Kutsal Kitap yorumu ve hüküm çıkarmayı kendi tekelinde tutması
gibi hususlara karşı çıkarak ilk itirazı başlattı. Bu itirazın zamanla
yaygınlaşmasıyla çeşitli Protestan mezhepleri ortaya çıktı. (Tümer vd, 1988: 162).
Weber, Protestan Ahlâkın (veya zaman zaman kullanmayı tercih ettiği deyimle
Asketik Protestanlığın) başlıca dört tarihsel taşıyıcısından söz eder (Weber,
1985:75):
1. Jan Calvin' in 1536' da başlattığı bir harekettir. Özellikle XVII. yüzyıl
boyunca sahip olduğu biçimiyle
Kalvinizm, kapitalizmin en fazla geliştiği
Hollanda, İngiltere, Fransa gibi kültür düzeyi yüksek ülkelerde yaygınlaşmıştır.
En şöhretli ve halen geçerliliğini koruyan öğretisi
ilahi takdir öğretisidir (Weber,
1985: 78).
2.
Pietizm: Kişisel ahlâk ve duyguyu dindarlığın temel öğesi sayan söyleme
sahiptir. Pietizm’in çıkış noktası, ilahi takdir öğretisidir (Weber, 1985: 103).
3.
Metodizm: XVIII. yüzyılda İngiltere' de ortaya çıkıp, sonra Amerika' ya
yayılan ve halen 25-30 milyon mensubu olan bir Protestan mezhebidir. İbadet ve
günlük hayatta, metodik bir düzen takip etmelerinden dolayı "metodistler" diye
adlandırılmışlardır (Tümer,1988:173).
C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 3, Sayı 2, 2002
91
4.
Baptistler: Babtist hareketinden doğan tarikatlar. Bugün 25-30 milyon
mensubu bulunan ve Hollanda' da doğmuş bir Protestan mezhebidir (Tümer,
1988: 171).
Protestanlık, bizim saydığımız ve diğer benzer mezhepleri ifade etmek için
kullanılan genel bir isimdir. Kalvinizm, Protestan mezhepleri arasında en yaygın
olanıdır ve Protestanlığın ağırlıkla teorik-dogmasını oluşturur. Bu gerekçe ile
Protestanlık ile Kalvinizm terimleri biri diğerinin yerine kullanıla gelmiştir. Yine
Kalvinizm, çoğunlukla Puritanizmle aynı anlamda kullanılan sinonim tabirler
olarak dilimize yerleşmiştir (Ülgener,1991:17) ve genel anlamıyla Protestanlık
öğretisine
Püritanizm de denmektedir (Bodur, 1991: 82). Weber, Protestan
mezheplerin asketik olan ile asketik olmayanları arasında dikkatle ayırım yapar
(Weber, 1978: 544-550).
2. Protestan Ahlâkın Ortaya Çıkışı ve Sonuçları
Weber, incelediği bir çok uygarlıkta kapitalizmin başlangıç özelliklerinin
görülmesine karşılık, kapitalizmin yalnızca Batı' da ortaya çıkmasını şöyle
açıklamıştır: Kapitalizmin
tamamlayıcı (gerekli) ve
zorunlu (yeterli) şartları
vardır. Tamamlayıcı şartları diğer yer ve zamanlarda görülmüştür, ancak; zorunlu
şart, dünya içi (dünyaya dönük) asketizmin belli bir kişilik tipi yarattığı yalnızca
Batı' da ortaya çıkmıştır. (Weber, 1993: 62)
Kapitalizmin sosyo-ekonomik düzen olarak vücuda gelmesi, her şeyden
önce; ideolojik bir etmenin varlığını gerektirir. Weber' e göre modern
kapitalizmin ideolojik etmeni Protestan Ahlâktır. Protestanlığın belirli bir
yorumu, kapitalist rejimin oluşumunu kolaylaştıran bazı güdülenmeler
2
yaratmıştır. (Aron, 1986: 374) Modern kapitalist gelişmeyi sağlayan şey -diğer
faktörlerin tamamlamasıyla- Protestanizm’ dir. Weber, tezini doğrulamak
amacıyla modern kapitalizmle Protestanlık arasındaki üç temel ilişkiye
göndermede bulunmaktadır (Aron, 1986: 371).
Birinci İlişki: Protestanlıkla, birey ve toplumun ekonomik durumları
arasında pozitif bir ilişki vardır: Katoliklerle Protestanların yaşadığı ülkelerde,
Protestanlar fert ve cemaat olarak nispeten zengindir. Örneğin, Almanya' da
Protestan nüfus, Protestan olmayanlardan daha varlıklıdır. Aynı şekilde, bir
ülkedeki din ve meslek istatistikleri yan yana konulunca, yüksek eğitimli teknik
ve ticari personelin, büyük sermaye sahiplerinin ve işletme liderlerinin çoğunun
Protestan olduğu görülür.
Weber' in 1895' de bir öğrencisine yaptırdığı istatistiğe göre; Protestanlar,
Katoliklere nispeten daha zengin ve iktisadi faaliyetlere katılmaya daha
isteklidir. Katolikler, daha az kâr açlığı duyan, sâkin bir mizaca sahiptir. Keza, az
kârlı da olsa güvenli bir hayatı risk ve heyecan dolu bir hayata (bu ona servet ve
şeref getirse bile) tercih ederler (Braudel, 1991: 162).
İshak TORUN
92
İkinci İlişki: XVI. yüzyıldan sonra Batı' da reformasyonu hoş karşılayan
ülkelerle Endüstri Kapitalizmi’ nin başarılı kâriyer izlediği alanlar arasında
pozitif ilişki vardır. Reformasyondan beri ekonomik bakımdan gelişmiş Batılı
ülkelerin hepsi Protestan’ dır: Hollanda, İngiltere, Amerika ve Almanya gibi..
Buna karşın, kalkınamamış ülkelerde Katolik nüfus yoğunluktadır: İtalya,
İspanya, Portekiz ve Yunanistan gibi. Oysa, kapitalizmin tamamlayıcı şartları
mevcut olmasına ve hatta kapitalizmin başlangıç unsurları Katolik ülkelerde
ortaya çıkmasına rağmen Endüstri Kapitalizm’ i bu ülkelerde gerçekleşmemiştir.
ABD' in iktisadi gelişmesinde de gerekli iktisadi zihniyeti temin etmesi
açısından Prüten Ahlâk etkili olmuştur. Avrupa’ da olduğu gibi ABD’ de de
Prüten Ahlâk, orta sınıfın örgütlediği çeşitli dernek ve cemaatler sayesinde
yaygınlaşmıştı. Zaten ABD ' nde bir kiliseye üye olmayanın ekonomik hayatta
pek şansı yoktur, çünkü; inançlı olmayana kimse güvenmez. Geniş orta sınıf
tabakaları (çiftçiler dahil) burjuva kapitalist iş ahlâkının yayılmasına ve
korunmasına hizmet etmiştir. Weber ' in kendi ifadesiyle (Weber, 1993: 264):
Amerikalı 'girişimciler' in, 'endüstri şefleri' nin, multi-milyonerlerin ve tröst
krallarının arasında resmen bir mezhebe, en çok da Baptistler' e üye olanların
sayısı az değildir (hatta eski kuşaktan olanların çoğunluğunun üye olduğu
söylenebilir)... Protestanların düzenli yaşama nitelikleri ve ilkeleri, bu dinsel
toplulukların (orta sınıfın) benimsediği tutumlar yaygınlaşmasaydı, kapitalizm
bugünkü ulaştığı yere, Amerika' da bile gelemezdi
Weber, biraz daha ileri giderek, yukârıdaki karşılaştırmasını uygarlıklar
bazında yapmıştır: Batı dışındaki uygarlıklarda pek çok kapitalist olgu varsa da
batı kapitalizminin özgün nitelikleri olan kâr arayışı ile akılcı çalışma disiplinin
bileşimi tarih boyunca bir kez ortaya çıkmıştır. Batı tipi kapitalizm, Batı uygarlığı
dışında, hiçbir yerde gelişmemiştir. Uygarlıktan kasıt dünya dinleridir. Bunlar:
Konfüçyen, Hinduist, Budist, Hıristiyan, İslam ve ayrıca Musevilik din ve ahlâk
sistemleridir (Weber, 1993: 227; Weber, 1978: 611-633).
Weber, dünya dinleri ile ilgili yaptığı çalışmasına göre: Mistik bir eğilim
taşıyan dinler iktisadi gelişmeye uygun olmamasına karşılık, dünyaya dönük
(dünya içi) asketizmle uzlaşmış dinler iktisadi gelişme için münbit bir kaynağı
oluştururlar. Mistik dinler Hint-Çin dinleridir. İslâm dini de başlangıçta aktif
riyazet kârakterli iken, sonradan bazı toplumsal tabakaların etkisi (tasavvufun) ile
mistik karaktere bürünmüştür. (Weber, 1993: 241-244) Zaten, din dogmalarının
yalnızca aktif riyazeti taşıması yetmez. Aynı zamanda, geniş kitlenin değerlerini
belirleyebilecek düzeyde yaygınlaşıp benimsenmiş olmalıdır.
Üçüncü İlişki: Protestanlık anlayışı ile kapitalizmin rasyonel ahlâkı
arasında örtüşme vardır. Max Weber' in kullandığı Protestan ahlâk öğretisi,
temelde Protestanlığın önde gelen Calvin' ci
ilahi takdir öğretisine dayanır.
C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 3, Sayı 2, 2002
93
1647
Westminster Bildirisi metninden oluşan bu öğreti, beş noktada özetlenebilir
(Aron, 1989: 372):
- Dünyayı yaratan ve yöneten, ama insanların sınırlı akıllarının
kavrayamayacağı mutlak, yüce bir Tanrı vardır.
- Her birimizin kurtuluşu (seçilmesi) ya da helâkı (lanetlenmesi) Tanrı
tarafından önceden belirlenmiş olup kişinin, kendi çabasıyla önceden belirlenen
bu akıbeti değiştirmesi mümkün değildir.
- Tanrı dünyayı kendi şanı için yaratmıştır.
- İster seçilmiş ister lanetlenmiş olsun bireyin dünyadaki ödevi, Tanrı' nın
şanı için çalışmak ve yer yüzünde Tanrı' nın hâkimiyetini kurmaktır.
- İnsan için kurtuluş ancak tanrısal merhametle mümkündür.
Sayılan ilkeler üç terimle özetlenebilir: 1) Her ferde cennet önceden
müjdelenmiştir. 2) Çalışma (iş) bir fazilettir ve 3) insan kendi mesleğini kendi
seçmelidir (Türkdoğan, 1981: 185). Bu tür bir dinsel görüş her türlü mistizmi
dışlar. Bu anlayışta, Kilise ve ayinlerin yardımıyla kurtuluşa ermek mümkün
değildir; kurtuluşu bahşetmek Tanrının elindedir. Bu yetki Kilise ve Papazlar
tarafından tasarruf edilemez.
Tanrı ile kul arasında aracıyı reddetme anlayışı, bireylerin bilincini doğaya
ve
doğal düzen e yöneltmiştir. Bu bakımdan bu anlayış bilimsel araştırmanın
gelişmesine yararlıdır ve her türlü putun, bâtıl inancın, büyünün karşısında yer
alır. Böylece eski Yahudilik ile başlayan, kurtuluşa ulaştıracak bütün sihirli
araçları bâtıl inanç ve günah sayıp reddetme anlayışının egemen olduğu
dünyanın
büyüden temizlenmesi süreci burada sonuca ulaşmış olmaktadır (Weber, 1961: 83).
İlahi takdir öğretisine göre; dünyada günaha batmış mü’min, Tanrı için
çalışmalıdır. Her şey Tanrı' nın takdirine bağlı olduğundan, fert, kurtuluşa mı
ereceğini, yoksa lanetleneceğini mi bilemez. Bu durumda bireyler "seçilmesinin"
işaretlerini arayacaktır. Kalvinci mezhepler, dünyevi (ekonomik) başarılarda
seçilmişliğin (felahın) kanıtının bulunduğunu düşünürler. Birey, kurtuluş
(seçilmiş olmak) belirsizliğinin verdiği korkudan kurtulmak için çalışmaya
yönlendirilir. Seçilmişliğinden emin olmak için bir meslekte aralıksız çalışmanın
en iyi yol olduğu özellikle salık verilir. Dinsel kuşkuyu sadece bu yatıştırır ve
bağışlanma kesinliğini verir. Bu psikolojik süreç neticede
ferdiyetçiliği
güçlendirmiştir (Aron, 1986: 373).
Herkes Tanrı karşısında yalnızdır. Bireysellik, yakın ile ortaklık ve
başkalarına karşı görev duygusunu zayıflatır. Akılcı, düzenli, sürekli çalışma,
Tanrı 'nın emrine boyun eğme olarak yorumlanmağa başlanır. Nitekim bu süreç,
kapitalizmin "kahramanlık" zamanlarında ve kısmen günümüzde görülen "çelik
iradeli" püriten tüccarlarda bulunan 'azizler' i ortaya çıkarmıştır (Aron, 1986 )
İshak TORUN
94
Bir görüşe göre; Batı' da ferdiyetçiliğin ortaya çıkması, kapitalizmin ilk
belirtileri olarak kabul edilir. Aslında ferdiyetçilik, ilk olarak Avrupa' da,
merkeziyetçiliğin ve onun zihniyeti olan kollektivizmi parçalayan feodalizm ile
ortaya çıkmıştır (Türkdoğan, 1981: 54). Weber’ e göre; modern ferdiyetçiliğin en
önemli tarihsel temellerinden biri, asketik tarikatlar ve mezheplerdir. Çünkü,
modern kapitalist öz-ahlâkın fertçi ekonomik dürtülerini, yalnızca asketik
mezheplerinin metodik yaşam biçimi meşru kılabilirdi (Weber, 1993: 276-277).
İlk reformist olarak bilinen Luther' in iktisadi düşünceleri, aslında Calvin'
den oldukça farklı olup daha ziyade Orta Çağ' ın teolojik görüşüne bağlıydı.
Meselâ, Luther' e göre; "parayı faize vermek doğru olmadığı gibi fertlerin servet
peşinde koşması da doğru değildi". Çünkü, herkes kendi işiyle meşgul olmalı ve
asgari bir hayat seviyesine rıza göstererek refah hırsına kapılmamalıydı. Yine
Luther’ e göre; meslek, Kalvinist öğretide olduğu gibi metodik hayatla Tanrı' nın
rızasına götüren yollar değildi (Weber, 1993: 113; Zeytinoğlu, 1993: 129). Ancak
yine de Luther’ in düşünceleri ve başlattığı reformasyon hareketi sonrakilerin
yolunu açmıştı.
Protestan İktisat Ahlâkı ile
kapitalist iktisat zihniyeti arasında korelasyon
kuran Weber, Protestanlığın pragmatik düşünürlerine gönderme yaparak tezini
ispatlamaya çalışmıştır. Weber, en önde gelen prüten düşünür olarak kabul ettiği
Benjamin Franklin’ den şunları aktadır: "Unutma ki vakit nakittir... kredi paradır
... paranın doğurgan tabiatı vardır... iyi bir ödeyici, herkesin cüzdanının
efendisidir." Franklin' in bütün ahlâki yaklaşımları,
yararcılığa dönüktür: Şerefli
olmak yararlıdır, çünkü kredi sağlar; dakiklik, çalışkanlık, ölçülülük de aynı;
bunlar bu yüzden erdemdir (Weber, 1961: 41-43).
Doğru ve iyi yüreklileri Tanrının zenginlikle mükâfatlandıracağı inancı
bütün dünyada vardır. Ancak, Protestan mezhepleri bilinçli olarak, bu inanç ile bu
türlü ibadet arasında, ilk kapitalizmin "doğruluk en iyi siyasettir" ilkesine uygun
bir bağ kurdular. Bu, Protestan mezheplerine özgü olmamakla birlikte yalnız
Protestan mezhepleri arasında devamlılık ve tutarlılık göstermiştir. Örneğin
Amerika' da Kuveykır ve Bapdistler fiyat politikasını ilke haline getirenlerin
kendileri olduğunu iddia etmişlerdir. Zaten, tipik burjuva ahlâkı Protestan
ahlâkından kaynaklanır. Metodistler, ticaret ahlâkı için çeşitli esaslar bile vaaz
etmişlerdir (Weber, 1993: 268).
Max Weber' e göre; kapitalist zihniyet, Protestan ahlâkında mevcuttur.
Protestan ahlâk, başarılı iktisadi faaliyeti ve kazancı, arzu edilebilir dini faaliyet
olarak tespit etmiştir (Bodur, 1991: 83). Protestanlar çok çalışıyor ve sermaye
biriktiriyorlardı. İnançlarından kaynaklanan nefsin arzularına direnme ilkesi,
biriktirdiklerini ölçüsüz harcamalarına izin vermediği gibi, servetlerinin atıl
bırakılmasına da izin vermiyordu. Sonuçta, yatırım yaptılar, bedensel zevkleri
yadırgadılar ve ekonomik düzen yarattılar (MacRae, 1985: 59). Nitekim Protestan
ahlâkı, hem âzâmi kârin aranmasını, hem de bu kârın en büyük kısmının yeniden
C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 3, Sayı 2, 2002
95
üretime yatırılmasını gerektiren kapitalizmin ilk aşamasıyla tam bir uyum
halindedir (Türkdoğan, 1981: 184). İngiliz Protestan vaiz
Richard Bakster şunları
nasihat etimiştir (Braudel, 1991: 163):
Çok değerli ve kısacık dünya, hayatımızın bir tek anını bile boşa
harcamamalıyız, tek ödülümüz Tanrı' nın bize yüklediği görevde elimizden geleni
yapmamızda yatar, onun bize uygun gördüğü yerde çalışmalıyız. Kimin
kurtarılacağını ve kimin cehenneme gideceğini Tanrı önceden bilir; ama, kişinin
mesleğindeki başarısı onun seçkinler arasında olduğunun işaretidir. Servet
kazanan tacir başarısında, Tanrı' nın onu seçmiş olduğunun kanıtını görür
"Ancak", diye uyarıyor Bakster; "sakın, servetini lüks yaşamak için
kullanma, zira, bu cehenneme götüren yoldur. Zenginliğini halkın faydası için
kullan; cemaat için bir işe yara..."
Kalvin' ci öğreti ile kapitalist zihniyet arasında şaşırtıcı benzerlik vardır.
Protestan ahlâkı, inananlarına bu dünya nimetlerinden sakınma ve çileci bir
davranış öğütler. Kapitalizm, işin akılcı örgütlenmesini ve üretim araçlarının
gelişmesini sağlamak için kârın büyük kısmının tüketilmeyip biriktirilmesini
içerir. Protestan tutumu ile kapitalist tutum arasındaki tinsel yakınlık, burada
bütün açıklığı ile ortaya çıkar. Max Weber'e göre; Protestan ahlâkı, Batı' lı
olmayan toplumlarda örneği görülmeyen, yaşam zevklerinden yararlanmak için
değil, her zaman daha fazla üretmek isteğini doyurmak için olabildiğince yüksek
kâr arayışı gibi tuhaf bir davranışın açıklanmasını ve meşru kılınmasını gerektirir
(Aron, 1986: 374).
Katolik papazın, pişmanlık duygusu ile inandıkları takdirde bağışlanma
sözü verdiği alçak gönüllü günahkârlar yerine, kendilerinin bilincinde olan ve
kapitalizmin kahramanlık dönemlerinde gördüğümüz, örneklerine bugün de
rastlanan "çelik yapılı " püriten tüccarlarda bulunan 'azizler' ortaya çıkar.
Protestan ahlâkın ekonomik hayata kazandırdığı en önemli erdemi, bir
meslek içinde düzenli ve metodik çalışmanın dini görev olduğu bilincidir. Bunun
yanı sıra iyi bir ticaret ahlâkı temin etmiştir. Protestanlık spekülasyon, borç
verme, faiz, devlet müdahalesi konusundaki söylemleri kapitalizmin gelişiminde
büyük etkisi olmuştur. Nitekim Cenevre, Bale, Amsterdam, Londra gibi Protestan
merkezlerin ticari kapitalizmin yoğunlaştığı yerler olmuştur (Türkdoğan, 1981: 59).
Calvin özellikle, Faizin günah olmadığını açıklayarak; o tarihe kadar borç
verme işlemine konu olmadan yalnızca gelecek kötü günler için tasarruf edilmiş
yastık altı paraları, iktisadi faaliyetlere yöneltmiştir (Türkdoğan, 1981).
3. Sonuç
Protestan ahlâk; "Hak eşitliği, düşünce özgürlüğü, kâr peşinde koşma,
servet ve maddi başarıya saygı" gibi liberalist ideolojinin başlıca öğelerinin
toplum hayatına yerleşmesine katkıda bulunmuştur. Protestanlık ile modern
İshak TORUN
96
kapitalizmin aynı zamanda görünmeleri de aralarındaki ilişki ve etkilenmeyi
tesadüf olmaktan çıkarmaktadır.
Max Weber, Batı iktisadi gelişmesini belirleyen faktörlerin ne olduğu
hususundaki düşünceleriyle iktisat tarihine önemli bir katkıda bulunmuştur.
Weber, Batı uygarlığını çözümlemek için kapitalizmin; kapitalizmin anlaşılması
için ise kapitalist zihniyet ve kapitalist insan tipinin bilinmesinin gerektiğini
söyler. O, iktisadi gelişmeyi insan tipine ve onun zihniyet yapısına bağlayan
görüşleriyle bir çığır açmıştır.
Weber' in
Protestan Ethik.. adlı çalışması, bir bakıma, bütün medeniyet
hadiselerini ekonomik temele bağlayan materyalist teoriye de karşı cevap niteliği
taşımaktadır. O’a göre; ekonomik teşkilatlanmadan önce ideolojik sebepler gelir
ve onun şartlarını hazırlar. Kapitalizmin ruhu Protestanlığın ruhudur; onun
davranış kuralları ve pratik ahlâkıdır. İktisadi yaşayış, her yer ve dönemde, yalnız
dış verilerin bir araya gelişinden ibaret bir madde dünyası değildir. Öyle olsaydı
kapitalizmin başlangıç ve maddi şartlarının ortaya çıktığı yerlerde Modern
Kapitalizm gelişmesi gerekirdi. Ama gelişmedi, çünkü; kapitalizmin ruhu olan
Protestan ahlâk eksikti.
Bütün bunlara rağmen, Weber' in, tarihi maddeciliğe karşı sosyal
etkilenmeyi tam tersine çevirerek olup biten her şeyi düşünce (idea) tarafına
kaydırdığı zannı ise bir yanılgıdır. Bir kere, Marx' ın tam karşısında da olsa, ama
Marx gibi determinist bir tutumla zihniyetin ya da dinin Modern kapitalizmi
belirlediği tarzındaki bir düşünce her şeyden önce onun metodolojik tutumuyla
bağdaşmaz.
Weber, kendi metodolojisine uygun olarak; iktisadi gelişmeyi belirleyen
unsurlar arasından Marxistlerin inkar ettiği zihniyet faktörünü diğerlerinin
arasından ayırıp bütün ayrıntısıyla saflaştırarak (ideal-tip) gözler önüne sermek
istemiştir. Onun amacı, insanların inanç sisteminin belirli bir anda ekonomik
sistem tarafından yönetilmesi gibi, ekonomik tutumlarının da inanç sistemleri
tarafından yönetilebileceğini göstermekti. Neticede Weber, “alt yapı” ve “üst
yapı” arasındaki "karşılıklı ilişkiyi" (Wechselwirkung) yi vurgulamıştır. Alt ve üst
yapının öncelikliği konusunda ille de bir belirleme yapılacaksa
şunlar
söylenebilir:
Başlangıçta, diğer şartlarla birlikte Protestan ahlâk iktisadi gelişmeyi
belirlemişken; geliştikten sonra kapitalizm, Protestanlığı kendi yörüngesine
çekerek bir açıdan onu belirlemiştir. Dinin belirleyen konumdan belirlenir
konuma düşmesini dramatik bulan Weber; bu durumu,"dünyanın büyüsünün
bozulması", ya da Nietsche' den iktibas ettiği "dünyanın tatsızlaşması" olarak
nitelemiştir.
Talcott Parsons'ın da yorumladığı gibi; Weber' in dünya dinleri hakkındaki
araştırmaları, kapitalizmin oluşumunda -ekonomik örgütlenme sabitken- din
C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 3, Sayı 2, 2002
97
faktörünün belirleyici bir öneme sahip olduğunu göstermeye yönelik bir dizi
deney olarak görülmelidir (Aktaran Peters, 1993: 98). Bu bağlamda Weber,
ekonomik şartların mevcut olduğu çoğu toplumlarda, çeşitli dinlerin ürettiği değer
ve tutumların kapitalizmi neden ortaya çıkardığını ya da çıkarmadığını açıklamak
istemiştir.
NOTLAR
1-Farklı yollarla ulaşılan kapitalizmleri Weber Siyasal Kapitalizm olarak tarif eder
ki, kendisinin temel aldığı kapitalizm, modern zamanda Batı’ da ortaya çıkan
“Endüstriyel Kapitalizm”dir (Weber,1993:67-68).
2-Dinlerin önemli bir kısmı, emirleriyle dünyevi pratikleri göstermeye
yönelmişlerdir. Dinler, bu yönelişte dünyevi-ekonomik bir
verim üretme durumu
varsa, yani; kapitalist rejimin oluşumunu kolaylaştıran güdülenmeye yol açmışsa,
bizi ilgilendirecektir (Aydın, 1993:43).
Kaynakça
Aron, Raymond (1986),
Sosyolojik Düşüncenin Evreleri, (Çev.Korkmaz
Alemdar), Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara.
Aydın, Mustafa (1993) “Protestanlık ve İslam”,
Bilgi ve Hikmet, Bahar Sayısı, 43-44.
Bodur, H. Ekber (1991) “Modern Kapitalizm’in Doğmasında Dinin Rolü”,
Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10. Sayı, Erzurum, 80-108.
Braudel, Fernand (1991),
Maddi Medeniyet ve Kapitalizm, (Çev. Mustafa Özel),
Ağaç Yayınları, İstanbul.
MacRae, Donald (1985)
Weber, (Çev. Nur Vergin), Afa Yayınları, İstanbul.
Marchal, Gordon (1999)
Sosyoloji Sözlüğü, (Çev. Osman Akınhay, Derya
Kömürcü), Bilim ve Sanat Yayınları, Ankara.
Mardin, Şerif (1995) “Mülakat”,
Zaman Gazetesi, 4 Aralık 1995.
Peters, Ruud (1993), “Kalvinizm, Weber ve İslam Fundamentalizmi”, (Çev. Adir
Canatan),
Bilgi ve Hikmet, Yaz Sayısı, 98-100.
Tümer, Günay, Abdürrahman Küçük (1988),
Dinler Tarihi, Ocak Yayınları,
Ankara.
Turner, Bryan S. (1991)
Max Weber ve İslam, (Çev.Yasin Aktay), Vadi Yayınları,
Ankara.
Türkdoğan, Orhan (1981),
Endüstri Sosyolojisi, Türkiye'nin Endüstrileşmesi:
Dün-Bugün-Yarın, Töre Devlet Yayınevi, Ankara.
İshak TORUN
98
Ülgener, Sabri F. (1991)
Zihniyet ve Din, Der Yayınları, İstanbul.
Weber, Max (1993)
Sosyoloji Yazıları, (Çev. Taha Parla), 3. Baskı, Hürriyet
Vakfı Yayınları, İstanbul.
Weber, Max (1985),
Protestan Ahlâk ve Kapitalizmin Ruhu, Çev. Zeynep Aruoba,
Hil Yayınları, İstanbul.
Weber, Max (1978),
Economy and Socity: An Outline of Interpretive Sociology,
(edited by) Guenther Roth and Claus Wittich, Universtiy of California Press
Berkeley, Los Angeles, London.
Weber, Max (1961),
General Economic History, Hellman M. Palyi, eds. Frank H.
Knight, Translato London: Collier Macmillian, London.
Zeytinoğlu, Erol (1993),
İktisat Tarihi, Süryay, İstanbul.
| HRİSTİYAN FORUM
> Temel Kavramlar
> Presbiteryenlik, Kalvinistlik, Reformistlik
: Kapitalizm'in Zorunlu Şartı: "Protestan Ahlak" (İshak Torun)
Email adresinizi yukarıdaki kutucuğa yazıp "abone ol" tuşuna basınız, açılan pencerede göreceğiniz harfleri yazıp onaylayınız. Daha sonra email adresinize gelecek emaildeki linke tıklayınız